Հայաստանում տառերը հանդիպում են ամենուր՝ գրքերի էջերին, եկեղեցիների պատերին, զարդերի վրա և տների ներսում։ Դրանք կարող են լինել պարզ ու ընթեռնելի կամ վերածվել թռչունների, բուսական զարդանախշերի և բարդ նախշերի։ Այս ծանոթ ներկայության հետևում մի պատմություն է, որը սկսվել է ավելի քան տասնվեց դար առաջ։

Մ.թ. 405 թվականին Մեսրոպ Մաշտոցը ստեղծեց հայոց այբուբենը։ Հայերենի հնչյունները փոխանցելու համար ստեղծված այս տառերը ժամանակի ընթացքում դարձան հայկական մշակութային ինքնության ամենաճանաչելի արտահայտություններից մեկը։

Այբուբենի ստեղծումը ճանապարհ բացեց հայ գրականության և թարգմանական մշակույթի զարգացման համար։ Մարդիկ կարողացան գրի առնել պատմություններ, փոխանցել գիտելիքներ և իրենց լեզվով պահպանել ժամանակի մտավոր կյանքը։ 5-րդ դարը դարձավ հայ գրավոր մշակույթի կարևոր շրջադարձային փուլ։

Ձեռագիր ստեղծելը պահանջում էր համբերատար աշխատանք։ Գրիչը արտագրում էր տեքստը, մանրանկարիչը զարդարում էր էջերը, իսկ կազմարարը պատրաստում էր գրքի կազմը։ Գրքի յուրաքանչյուր հատված կարող էր ցույց տալ ստեղծողների վարպետությունը՝ տառերի ձևերից մինչև լուսանցքների գույներն ու զարդանախշերը։

Այս գրքերը պահպանել են ոչ միայն կրոնական գրություններ, այլև պատմությանը, բժշկությանը, փիլիսոփայությանը և այլ ոլորտներին վերաբերող աշխատություններ։ Երևանի Մատենադարանում ցուցադրվող ձեռագրերը ներկայացնում են գրավոր խոսքի շուրջ ձևավորված գիտելիքների և գեղարվեստական աշխատանքի լայն շրջանակը։ Նրա օտարալեզու հավաքածուները վկայում են նաև տարբեր մշակույթների միջև տեղի ունեցած փոխանակումների մասին։

Այս ժառանգության պահպանումը միշտ չէ, որ խաղաղ պայմաններում է իրականացվել։ Բազմաթիվ ձեռագրեր անհետացել են պատերազմների և տեղահանությունների ժամանակ։ Մյուսները փրկվել են այն մարդկանց շնորհիվ, ովքեր դրանք տեղափոխել են անվտանգ վայրեր և հանձնել հաստատությունների պահպանությանը։ Մատենադարանի հավաքածուի պատմությունը նաև փրկված այս գրքերի և դրանց մասին հոգ տարած մարդկանց պատմությունն է։

Հայկական տառարվեստը շարունակում է մնալ ժամանակակից կյանքի մի մասը։ Տառերը նոր ձևերով են արտահայտվում ասեղնագործության, գորգագործության, ոսկերչության և քանդակագործության մեջ։ 2019 թվականին հայկական տառարվեստն ու դրա մշակութային դրսևորումները ընդգրկվեցին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ներկայացուցչական ցանկում։

Հայաստանում ճանապարհորդելիս մի պահ կանգ առեք և ուշադիր դիտեք հին արձանագրությունը կամ ձեռագրի էջը։ Նույնիսկ առանց հայերեն կարդալու կարող եք հետևել տառերի ձևերին, նրանց ռիթմին և զարդարանքին։ Այդ նշանների հետևում մարդիկ են, ովքեր գրել են, սովորել, ստեղծագործել և իրենց գիտելիքը փոխանցել հաջորդ սերնդին։