Գեղարդի վանքը Հայաստանի միջնադարյան ամենանշանավոր կրոնական և ճարտարապետական հուշարձաններից մեկն է։ Այն գտնվում է Կոտայքի մարզում՝ Ազատ գետի վերին հովտի մուտքի մոտ, բարձր ժայռերով և տպավորիչ լեռնային բնապատկերներով շրջապատված։ Համալիրի զգալի մասը մասամբ կամ ամբողջությամբ փորված է անմիջապես բնական ժայռի մեջ՝ ստեղծելով ճարտարապետության և բնության բացառիկ համադրություն։ Ըստ ավանդության՝ վանքը հիմնադրել է Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը վաղ քրիստոնեական ժամանակաշրջանում, իսկ այսօր պահպանված կառույցների մեծ մասը թվագրվում է XII–XIII դարերով։
Սկզբնապես վանքը հայտնի էր Այրիվանք անունով, որը նշանակում է «Քարայրների վանք» և կապված է ժայռափոր կառույցների հետ։ Հետագայում այն ստացել է Գեղարդավանք՝ «Գեղարդի վանք» անունը, քանի որ այստեղ դարեր շարունակ պահվել է Սուրբ Գեղարդը, որով, ըստ քրիստոնեական ավանդության, խոցվել է Քրիստոսի կողը։ Հենց այս սրբազան մասունքից է առաջացել վանքի ներկայիս անվանումը։
Վանական համալիրի հիմնական կառույցները մեծ մասամբ ավարտվել են XIII դարում։ Այն ներառում է գլխավոր Կաթողիկե եկեղեցին, գավիթը, ամբողջությամբ ժայռի մեջ փորված եկեղեցիներ, իշխանական դամբարաններ, մատուռներ, վանական խցեր և բազմաթիվ խաչքարեր։ Առաջին ժայռափոր եկեղեցիներից մեկը կառուցվել է մինչև 1250 թվականը, իսկ մեկ այլ կարևոր ժայռափոր եկեղեցի թվագրվում է 1283 թվականով։ Լեռան ներսում փորված սրահներն առանձնանում են յուրահատուկ ակուստիկայով և վկայում միջնադարյան հայ վարպետների բացառիկ քարակերտ հմտության մասին։
Գեղարդը միջնադարյան Հայաստանի կարևոր կրոնական, կրթական և մշակութային կենտրոններից էր։ Վանքում գործել են դպրոց, գրչատուն և գրադարան, իսկ բազմաթիվ վանականներ բնակվել են շրջակա ժայռերի մեջ փորված խցերում։ Գեղարդի վանքը և Ազատ գետի վերին հովիտը 2000 թվականից ընդգրկված են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում՝ միջնադարյան ճարտարապետության և բնական միջավայրի բացառիկ միասնության շնորհիվ։
Հիմնական տեղեկություններ
Տեղադրություն՝ Ազատ գետի վերին հովիտ
Մարզ՝ Կոտայքի մարզ
Պատմական անվանում՝ Այրիվանք — «Քարայրների վանք»
Ներկայիս անվանում՝ Գեղարդավանք — «Գեղարդի վանք»
Հիմնադրում՝ ավանդաբար կապվում է IV դարի հետ
Հիմնական կառուցապատման շրջան՝ XII–XIII դարեր
Ճարտարապետություն՝ հայկական միջնադարյան վանական ճարտարապետություն՝ ներառյալ ժայռափոր եկեղեցիներ և դամբարաններ
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կարգավիճակ՝ Համաշխարհային ժառանգության հուշարձան՝ 2000 թվականից
Բնապատկեր՝ զառիթափ ժայռեր, քարքարոտ լեռնալանջեր և Ազատի վերին հովիտ
Հիմնական տեսարժան վայրեր
Կաթողիկե եկեղեցի
Ժայռափոր եկեղեցիներ
Գլխավոր գավիթ
Պռոշյան իշխանների դամբարաններ
Ժայռափոր մատուռներ և սրահներ
Միջնադարյան խաչքարեր
Վանական քարայրային խցեր
Ազատի վերին հովտի ժայռեր
Պատմական արձանագրություններ
Շրջակա լեռնային բնապատկեր
Հետաքրքիր փաստեր
Գեղարդի սկզբնական՝ Այրիվանք անվանումը կապված է այն փաստի հետ, որ համալիրի բազմաթիվ սրբավայրեր փորված են անմիջապես ժայռի մեջ։ Հետագա անվանումը ծագել է Սուրբ Գեղարդից, որը քրիստոնեական ավանդության համաձայն կապված է Քրիստոսի խաչելության հետ և դարեր շարունակ պահվել է այստեղ։ Գեղարդի առանձնահատկություններից այն է, որ որոշ եկեղեցիներ և սրահներ կառուցված չեն առանձին քարերով, այլ ամբողջությամբ փորված են ժայռային զանգվածի ներսում։ Վանքը նաև եղել է կրթության, ձեռագրերի ստեղծման և հոգևոր կյանքի կարևոր միջնադարյան կենտրոն։ Գեղարդի ճարտարապետական համալիրը և Ազատի վերին հովտի շրջակա ժայռերը միասին պահպանվում են որպես ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության մեկ ամբողջական հուշարձան։
Այցելության լավագույն ժամանակը
Ապրիլ–մայիս — թարմ գարնանային կանաչապատում, մեղմ եղանակ և լեռնային առվակների ավելի առատ հոսք։
Հունիս–սեպտեմբեր — տաք և հիմնականում չոր եղանակ՝ վանքը և շրջակա հովիտը ուսումնասիրելու համար։
Սեպտեմբեր–հոկտեմբեր — հաճելի ջերմաստիճան և լեռնային բնապատկերի աշնանային գույներ։
Ձմեռ — ձյունածածկ ժայռեր և ավելի խաղաղ մթնոլորտ, սակայն ճանապարհներն ու քայլուղիները երբեմն կարող են սառցակալած լինել։
Հատուկ դաշտեր: