Զվարթնոցն այն ավերակներից է, որոնք որքան երկար ես ուսումնասիրում, այնքան ավելի տպավորիչ են դառնում։
Սկզբում այցելուն տեսնում է առանձին հատվածներ՝ սյուներ, քանդակազարդ խոյակներ, պատերի մասեր և բաց երկնքի տակ տարածվող լայն շրջանաձև հիմք։ Աստիճանաբար այս բեկորները բացահայտում են միջնադարյան Հայաստանում կառուցված ամենահավակնոտ եկեղեցիներից մեկի իրական մասշտաբը։
Զվարթնոցի տաճարը կառուցվել է 7-րդ դարի կեսերին՝ Ներսես Գ կաթողիկոսի օրոք։
Եկեղեցին ունեցել է բացառիկ կենտրոնագմբեթ հատակագծային լուծում։ Ներքին տարածքը կազմակերպված էր չորս աբսիդների շուրջ, իսկ արտաքին ծավալը ձևավորվում էր խոշոր բազմանկյուն և շրջանաձև հորինվածքով՝ տարբերվելով հայկական բազմաթիվ եկեղեցիներին բնորոշ ավելի սովորական ուղղանկյուն ուրվագծերից։
Թեև տաճարը կործանվել է դարեր առաջ, պահպանված ճարտարապետական բեկորները վկայում են նրա բացառիկ հարուստ հարդարանքի մասին։ Խաղողի որթերը, նռան պատկերները, երկրաչափական զարդանախշերը, մարդկային կերպարներն ու քանդակազարդ ճարտարապետական մանրամասները ժամանակին զարդարել են կառույցի տարբեր հատվածները։
Հնավայրում պահպանվել են նաև կաթողիկոսական պալատի և ավելի մեծ եկեղեցական համալիրին պատկանող այլ կառույցների մնացորդներ։
Զվարթնոցն առանձնահատուկ հիշվող է նաև իր դիրքով։ Պարզ եղանակին հնագիտական համալիրի հետևում բարձրանում է Արարատ լեռը՝ ստեղծելով Հայաստանի ճարտարապետության և լանդշաֆտի ամենաճանաչելի համադրություններից մեկը։
Սկզբնական վերին կառուցվածքի բացակայությունը չի նվազեցնում այցելության տպավորությունը։ Բաց ավերակները հնարավորություն են տալիս քայլել տաճարի սկզբնական հատակագծով, մոտիկից ուսումնասիրել քարաշեն աշխատանքը և պատկերացնել, թե որքան արտասովոր տեսք պետք է ունեցած լիներ տաճարը 7-րդ դարում։
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն Զվարթնոցը ներառում է Էջմիածնի Մայր տաճարի և եկեղեցիների հետ միասին՝ ճանաչելով դրանց կարևոր դերը հայկական եկեղեցական ճարտարապետության զարգացման մեջ։
Լուսանկարիչների համար Զվարթնոցը գրեթե բոլոր ուղղություններով բացառիկ տեսարաններ է առաջարկում՝ Արարատի ֆոնին սյուներ, քանդակազարդ բեկորներ, շրջանաձև երկրաչափություն, երկար ստվերներ և Արարատյան դաշտի հսկայական բաց երկինք։