Սաղմոսավանքը Հայաստանի ամենատպավորիչ դիրք ունեցող միջնադարյան վանական համալիրներից մեկն է։ Այն կանգնած է Քասաղ գետի խոր կիրճի անմիջապես վերևում, իսկ լայն բացվող լանդշաֆտի խորքում բարձրանում է Արագած լեռը։
Մեզ հասած վանական համալիրը հիմնականում ձևավորվել է 13-րդ դարում՝ հզոր Վաչուտյան իշխանական տոհմի հովանավորությամբ։
Սուրբ Սիոն գլխավոր եկեղեցին կառուցվել է 1215 թվականին իշխան Վաչե Վաչուտյանի կողմից։ Նրա խաչագմբեթ կառուցվածքը, հստակ համաչափությունները և մուգ հրաբխային քարը ձևավորում են վանական համալիրի ճարտարապետական կենտրոնը։
Գլխավոր եկեղեցու կառուցումից կարճ ժամանակ անց համալիրին ավելացվել է գավիթը, որը դարձել է վանական համալիրի կարևոր հավաքատեղի և ծիսական տարածք։
Սուրբ Աստվածածին փոքր եկեղեցին ավարտվել է 1235 թվականին և դարձել զարգացող վանական համալիրի մի մասը։
Վանքի ամենայուրահատուկ կառույցներից մեկը ձեռագրատունն է, որը կառուցվել է 1255 թվականին՝ իշխան Քուրդ Վաչուտյանի օրոք։ Այս կառույցը վկայում է, որ Սաղմոսավանքը եղել է ոչ միայն կրոնական կենտրոն, այլև կրթության, ձեռագրերի պահպանության և մտավոր գործունեության կարևոր վայր։
Վանքը հայտնի է եղել իր գիտակրթական և գրչության ավանդույթներով, իսկ այստեղ ընդօրինակվել և պահպանվել են միջնադարյան ձեռագրեր։
Վանքի դիրքը նույնքան տպավորիչ է, որքան նրա ճարտարապետությունը։ Կառույցները գտնվում են Քասաղի կիրճի եզրից ընդամենը կարճ հեռավորության վրա՝ բացելով ազդեցիկ տեսարաններ դեպի կիրճը և շրջակա բարձրավանդակները։
Սաղմոսավանքի այցելությունը բնականորեն կարելի է համատեղել Հովհաննավանքի հետ, որը գտնվում է նույն կիրճի երկայնքով և պատմականորեն կապված է եղել նույն իշխանական տոհմի հետ։
Լուսանկարիչների համար Սաղմոսավանքը բացառիկ է միջնադարյան ճարտարապետության և Արագածոտնի ամենատպավորիչ լանդշաֆտներից մեկի համադրությամբ։ Վանքը, կիրճի պատերը, Արագած լեռը, փոփոխվող ամպերն ու սեզոնային բուսականությունը տարվա բոլոր եղանակներին ստեղծում են արտահայտիչ լուսանկարչական կոմպոզիցիաներ։
Այցելուները պետք է հիշեն, որ Սաղմոսավանքը շարունակում է գործել որպես կրոնական վայր, ուստի եկեղեցիների ներսում անհրաժեշտ է պահպանել հարգալից վարքագիծ։